شرعى به جهت ضميمه كردن مقدّمات عقليّه است . « 1 » در پاسخ مىتوان گفت : اوّلًا ، چنان كه گذشت حجيّت دليل عقلى در صورت قطعى بودن آن است و شخصى كه قطع و يقين به چيزى دارد احتمال خلاف در آن نمىدهد ؛ ولى دليل ظنى كه خطاپذير است از محل بحث خارج است و ثانياً ، بسيارى از اخبارىها نيز با هم اختلاف دارند با آنكه منكر حجيّت عقل هستند و آن را در ادلّهء نقليّه مطلقاً دخالت نمىدهند . 3 . ايراد ديگر ناشى از وجود روايات فراوانى است كه ظاهراً در نكوهش به كارگيرى عقل در استنباط احكام ، وارد شده است اين روايات سه گروه است : « 2 » گروه اوّل : رواياتى است كه از عمل به رأى ، نهى كرده است . مثلًا در روايت آمده : علامت مؤمن آن است كه دين خويش را از پروردگارش بگيرد و نه از رأى و نظر اشخاص . « 3 » و در روايت ديگر آمده : فقط رأى و نظر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله حجّت است نه رأى ديگران ، « 4 » زيرا خداوند در آيهء 105 سورهء نساء فرموده : « لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ » و در حديثى ديگر وارد شده : وقتى سورهء « إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ . . . » نازل شد ، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود : « خداوند جهاد را بر مؤمنان در فتنه‌هايى كه پس از من مىآيد واجب كرده است . . . آنان در برابر بدعت‌هايى در دين - هنگامى كه مردم به آراى خود عمل كنند - جهاد مىكنند » . « 5 » گروه دوم : رواياتى است كه درك حقايق قرآن و احكام را ظاهراً براى عقل غير ممكن مىشمارد . عبد الرحمن بن حجاج مىگويد : از امام صادق عليه السلام شنيدم كه فرمود : « ليس شيءٌ ابعدُ من عقول الرّجال عن القرآن » . « 6 » گروه سوم : رواياتى است كه منحصراً كتاب و سنّت را حجّت مىداند . « 7 » * * * پاسخ : اوّلًا : در روايات فراوانى ، عقل حجّت باطنى الهى قرار داده شده است ( انّ لِلَّهِ على النّاس حُجّتين ، حجّة ظاهرة و حجّة باطنة . . . و امّا الباطنة فالعقول ) . « 8 » و عقل سرمايهء عبادت و راه به دست آوردن بهشت ( العقلُ ما عُبِد به الرّحمن و اكتُسبَ به الجنان ) « 9 » و راهنماى مؤمن ( العقلُ دليلُ المؤمن ) « 10 » و محبوب‌ترين مخلوق خدا و به وديعت نهاده شده در محبوب‌ترين انسان‌ها نزد خدا ( لمّا خلق اللَّه العقل . . . قال : و عزّتي و جلالى ما خلقتُ خلقاً هو احبُّ الىّ منك و لا اكملتُك إلّا فيمن احبُّ ) « 11 » ، شمرده شده است . ثانياً : حجيّت عقل در اصول دين قطعاً مورد انكار

--> ( 1 ) . الفوائد المدنيه ، ص 48 . ( 2 ) . انوار الاصول ، ج 2 ، ص 275 . ( 3 ) . « انَّ المؤمن اخذ دينه عن ربّه و لم يأخذه عن رأيه » . وسائل الشيعة ، ج 18 ، باب 6 از ابواب صفات القاضى ، ح 21 ، همچنين به حديث 14 نگاه شود . ( 4 ) . همان مدرك ، ح 28 . ( 5 ) . همان مدرك ، باب 6 ، ح 50 . ( 6 ) . همان مدرك ، ب 13 ، ح 69 و ر . ك : ح 73 و 74 . ( 7 ) . همان مدرك ، ب 10 ، ح 22 و ب 11 ، ح 32 و ب 6 ، ح 7 . ( 8 ) . كافى ، ج 1 ، باب عقل و جهل ، ح 12 . ( 9 ) . همان مدرك ، ح 3 . ( 10 ) . همان مدرك ، ح 24 . ( 11 ) . همان مدرك ، ح 1 .